Giriş |  Kayıt
"Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir."
M. KEMAL ATATÜRK
 

ADLAR

Adlar,evrendeki bütün canlı ve cansız varlıkları,duygu ve düşünceleri,durumları,bütün bunların birbirleriyle olan ilgilerini karşılayan sözcüklerdir.
Adlar,çeşitli açılardan incelenecek olursa şu bölümlemelere gidilebilir.
1-GÖREV VE ANLAMLARINA GÖRE ADLAR :
1-Somut ad,soyut ad,iş ve eylem gösteren ad :
A-Somut Ad : Beş duyumuzla saptadığımız,varlığına karar verdiğimiz adlardır : ağaç,kedi,masa,rüzgâr,bulut,bardak....
B-Soyut Ad : Akıl yoluyla saptanan,zihnimizde yer alan kavramları gösteren adlardır : saygı,sevgi,insanlık,töre,mutluluk,hak,erdem,iyimserlik,erdem,aşk,hüzün...
C-İş ve Eylem Gösteren Adlar : Eylem kök veya gövdelerinden –ma,-me,-mak,-mek,-ış,
-iş,-uş,-üş ekleriyle türetilen adlardır.Bu şekilde türetilen adlara “eylemlik” veya “isim-fiil”denir.Tamlama kurarlar,olumsuzluk eki “-ma-”yı alırlar,ad durumu eklerini alırlar:Konuşmasını henüz bitirdi. Okumamak,onun için su içmemek gibidir.Gülüşü,bakışı sevgi doluydu. Onun resim yapışını seyretmek eğlenmemi sağladı.
2-Özel Ad , Tür adı :
A-Özel Ad :Yaradılışta bir tane olan varlıkları,kimi duygu ve düşünceleri karşılayan adlardır.Özel adların kullanım alanları şunlardır :
a-Kişi Adları : Atatürk,Köroğlu,Aslı ...
b-Hayvan Adları : Karabaş,Tekir,Pamuk ...
c-Yer Adları : Ankara,Kırıkkale,Zile,Kızılırmak,Karadeniz ...
d-Dil,Din,Mezhep,Tarikat Adları : Türkçe,Müslümanlık,Hanefilik,Mevlevilik ...
e-Ulus Adları : Türkler,İngilizler, Pakistanlılar ...
f-Kitap,Dergi,Gazete Adları : Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü,Safahat,Güncel gazetesi...
g-Kurum,Dernek,Okul vb. Adları : Türk Dil Kurumu,Kızılay,Hacettepe Tıp Fakültesi...
B-Tür Adı : Aynı türden sözcükleri gösteren sözcüklere tür adı deriz.Tür adları aynı türden olan sözcüklerden birini,bir bölümünü,ya da tümünü gösterir.
Tür adlarının başlıca şu çeşitlerine rastlanır :
a-Vücut Parçaları ya da Organ Adları : baş,gövde,ayak,göz,böbrek ...
b-Akrabalık Adları : ana,baba,ağabey,dayı,yenge,dede ...
c-Hayvan ve Bitki Adları : kedi,köpek,kuş,kartal,elma,ağaç,ot,erik,tavuk ...
d-Araç Adları : tarak,çekiç,havaneli,süzgeç,tabak,masa,ip ...
Her dilde özel adlar genelde tür adından gelmedir :Kaya,Sevgi,Şahin,Neşe ...
II.BİÇİM AÇISINDAN ADLAR :
1-Yalın Ad : Yapım eki almamış adlardır.Bu adlar ad durum eklerini de almamışlardır,yalın durumdadırlar : yol,kent,yaz,buğday ...
2-Türemiş Ad : Ad veya eylem kök ya da gövdesine ad yapım ekleri getirilerek yeni bir kavramı anlatır adlar oluşturulur.Bu ekler çok çeşitlidir.Her türlü ad kök ya da gövdesine getirilir : baş-lık,aş-çı,sev-gi,ver-im,göz-le-me,Ankara-lı,yaşa-ma ...
3-Bileşik Ad : Bileşik sözcük biçiminde kurulmuş adlardır.Bileşik ad,ikiyada daha çok sözcüğün birlikte kullanılıp kalıplaşmasıyla oluşur.Tek bir ad gibi kullanılır.Bu tür adlar türlü yollarla yapılır.Anlamlar kayar,sözcükler ses kaynaşmasına uğrar : aslanağzı,demirbaş,anayurt,adamotu,onbaşı,gecekondu,genebakan ...
III.ADLARDA CİNS :
Birçok dilde adlar,cins açısından birbirinden ayrılır.Türkçede ancak kimi adlar gösterdikleri kavram dolayısıyla eril ya da dişil sayılırlar.
1- Kimi sözcüklerde cins ayrımı sağlanır : kız,erkek,kadın sözcükleri gibi.Kız öğrenci,erkek işçi,kadın aşçı ...
2-Akrabalık adlarında eril-dişil : anne-baba,oğul,ağabey-abla,dayı-teyze,amca-hala,gelin-damat,baldız-bacanak , karı-koca ...
3-Hayvan adlarında cins ayrımı : Dişi-erkek sözcükleriyle sağlanır.Erkek aslan,dişi kuş ...
4-Bir de hayvanlarda yine aynı cins kimi sözcüklerle ayrı ayrı belirtilir.Tavuk-horoz,inek-öküz-boğa,kısrak- aygır, koyun-koç-teke ...
IV.ADLARDA SAYI :
1-Sayı Adları :
A-Asıl Sayılar : Adların gerçek sayılarını gösteren bir,iki,üç ...diye sıralanan sözcükler asıl sayı adlarıdır. Yedi, uğurlu sayımdır.
B-Sıra Sayıları : Asıl sayı adlarına –inci,-ıncı,-uncu,-üncü eklerinin getirilmesiyle oluşturulan adlardır.Birinci gelsin. İkinciyi ver.
C-Üleştirme Sayıları : Sayı adına gelen –ar,-er ekleriyle sağlanır.Ünlü ile biten sayılarda araya –ş- kaynaştırma harfi girer.Birer,altışar,yüzer,biner ...Kalemleri ikişer hepsine dağıttım.
D-Kesir Sayıları : Asıl sayı biriminin bir bölümünü gösteren sayılardır.Dörtte üç,yüzde beş,çeyrek,yarım gibi.Ödevimin üçte birini bitirdim. Ekmeğin çeyreğini yedim.
2-Adlarda Azlık-Çokluk :
A-Tekil Ad : Aynı türden olan varlıkların tek olan adıdır : ev,genç,ağaç ...Özel adlar genellikle tekil olarak kullanılır : Ankara,Fırat,Ali ...
B-Çoğul Ad :Adın birden çok varlığı gösterdiğini belirtmek için –lar,-ler eki kullanılır.Çoğul eki almış sözcüklerde ad durumu ekleri çoğul ekinden sonra gelir :evler,evler-i,evler-e,evler-de,evler-den,evler-in gibi.
C-Topluluk Adı : Biçim bakımından tekil göründüğü halde çokluk ya da topluluk kavramı veren adlar vardır : ordu,sürü,takım,bölük,alay,kurultay,kafile ...
Sayı adları ve azlık çokluk bildiren adlar bir ismin önünde kullanıldıklarında sıfat olurlar.
V.KÜÇÜLTMELİ AD :
Adlara genellikle –cık,-cik eki getirilerek yapılır.Bunlardan kimi küçültme anlamı(kitapçık), Kimi sevgi
(yavrucuk),kimi şefkat(ninecik),kimi de acıma(kedicik)anlatır.Küçültmeli sözcüklere yeniden bir –cık,-cik eki getirilerek anlam pekiştirilebilir : ufacıcık,küçücücük,kısacıcık gibi.
VI. İKİLEMELİ AD : Türkçede kimi sözcükler yan yana getirilerek,yinelenerek türlü anlamlara gelen öbekler oluşturulur.Böylece anlatım gücü çoğaltılmış,anlam pekiştirilmiş olur.Bu kuruluştaki ikileme ve yinelemeler adların yan yana getirilmesiyle de sağlanır : bağ bahçe,dağ bayır, yağmur çamur,alışveriş,yılan çıyan,kalem kağıt,çoluk çocuk,kap kacak,kargacık burgacık gibi.
VII.RENK ADLARI : Türkiye Türkçesinde küçük ayrımları bakımından renk adları çok zengindir.Bunlar tek başlarına kullanıldıkları zaman renk adı,bir ismin önünde ismi niteledikleri zaman sıfat olurlar. En sevdiğim renk kırmızıdır.(renk adı) / Kırmızı elbisemi sinemaya giderken giyeceğim.(niteleme sıfatı)
Ayrıca renk adları –msı , -mtırak , -sı , -ce eklerini aldıklarında sıfat görevini yerine getirirler :
Yeşilimtırak kumaş,mavimsi elbise,kızılsı gökyüzü,sarıca yüz,kızılca elma ...
VIII.YANSIMA SÖZCÜKLERİ :
Bu sözcüklerde diğer sözcüklerin aksine nesneyle ad ilişkisi vardır.Türkçede yansımalardan türlü adlar kullanılmaktadır.Bu yansıma sözcükleri öteki sözcük türlerinin de yerine kullanılmaktadır.Yansıma,kısaca doğa seslerinin söz şeklinde biçimlenişidir : tık,tak,şıp,şap,çat,çıt,fıs,tıs,fır,cız,caz,cuz,vız hor ...Bunlar tek başlarına kullanıldığı gibi tekrarlanarak da kullanılabilir : hor hor,tak tak,cır cır,şıp şıp,küt küt ...
Yansıma sözcükler birtakım eklerle ad , eylem , belirteç olurlar: takır-da- , çın-la- , horul-da- , çat-la- , a-n-ır- , böğ-ür- , öğ-ür- , fış-kır- , püs-kür- , me-le- , hav-la- , gür-ül-de- , hop-la- gibi.Bunlar türemiş sözcük durumundadır.Ayrıca şunlarda türemiş sözcük görünümündedir ve iki hecelidirler : takır tukur , kıkır kıkır , cazır cuzur , hapır hupur , şakır şukur , vızır vızır , mışıl mışıl,cıyak cıyak , şırak şırak, çağıl çağıl , gürül gürül,tırıl tırıl , fısır fısır ...
Yansımalar genellikle ikileme biçiminde ve belirteç olarak kullanılırlar : Su,şırıl şırıl akıyor.
Bu türler dışında kimi özel kuruluşta yansımalar vardır : belirteç fiil
hoppala,zınkadak,küttedek,cumbadak ...gibi.
IX.ADLARIN ÖTEKİ SÖZCÜK TÜRLERİNE KAYMASI :
1-ADIN SIFAT OLUŞU : Sözcükler kendileriyle bulunan adların nitelediklerini,sayılarını,ölçülerini belirttikleri zaman sıfat olurlar : güzel kız , bir adam , yarım elma , sarı çiçek ...Yinelemeli olarak kullanılan adlar da sıfat olurlar : demet demet çiçek,öbek öbek bulut,renk renk sümbül ...
2-ADIN BELİRTEÇ OLUŞU : Ad , eylemi etkilediği zaman belirteç olur.İkileme biçimindeki adlar da belirteç olur. Bilim günden güne gelişti. Borcunu aydan aya öder .
3-BELİRTEÇDEN AD : Belirteçler de iyelik ekini,çoğul ve ad durumu eklerini alınca adlaşırlar : ilerisi,yukarısı,ötesi,yukarılar,karşısı,ileriye,yukarıda,ötesinden,yarına gibi : Ortada öylesine bir sessizlik oldu ki... Oracıkta düşüp,ölüverdi... Onu yıllar öncesi tanımıştım...
4-SIFATTAN AD : Sıfatlarda görev ve anlam bakımından ad gibi kullanılabilirler : Güzeller geçidi başladı...Küçükler pastayı yemişler ...
* İyelik eki ve çoğul eki alan sıfat, ad olur : yenisi,güzeli,çirkini,büyüğü,küçüğü,büyükler,küçükler,güzeller ...Ayşe’nin büyüğü Hatice’dir.
* Ad durumu eklerini alan sıfatlar da ad görevinde kullanılırlar : yakında gelmek ,uzağa bakmak ,büyüğe saygı , iyiden anlamak ...
* Adıl ve ilgeçler de iyelik eki,çoğul ve ad durumu eklerini alınca ad görevinde kullanılırlar :
Şurası,kendisi,gibisi,bunlar,bunlara,şunlara,onlar,onlardan ...Kaygısı onlara hoşça vakit geçirtmek değil,onları olgunlaştırmaktır.
* Ünlem ve bağlaçlar da adlaşabilirler : Eeeesi bu ! Aması var mı ?
* Eylemler de aynı biçimde adlaşırlar : Hoş geldine gittik. Bu işin girdisi çıktısı çoktur.

HAZIRLAYAN : K. Gülistan ÇAKIR
 
Diğer dersler


(Toplam 35 ders bulunuyor)

12SonrakiSon

     


Basında sitemiz | Bize ulaşın | Reklam

Sözleşmeler Gizlilik ve Kullanım Sözleşmesi | Tüketici Hakları, Üyelik, Güvenlik ve Teminatlar

Tüm hakları saklıdır 2017 © Edebiyat Dünyası

Edebiyatdunyasi.com'a eklenen yazılar ve görseller 5846 Sayılı FiKiR VE SANAT ESERLERi KANUNU'na göre korunmaktadır. Sitenin özgün içeriği 5187 Sayılı Basın Kanunu'na göre kaynak belirtilmeden başka yayın organlarında kullanılamaz. Kaynak belirtmek ve ilgili sayfaya link vermek koşuluyla sitenin tüm özgün içeriği başka yayın organlarında özgürce kullanılabilir.